چرا از بچه پولدارها بدمان می آید؟ - مجله سرگرمی

بروس مکینتاش در مقاله ای در سال 1989 که در مجلۀ پدیاتریکز منتشر شد، اصطلاح سندرم بچه ها لوس[spoiled child syndrome] را معرفی کرد تا کلمه ای ظاهراً توهین آمیز را به اصطلاحی فنی در علم پزشکی بدل کند. به نوشتۀ او ناتوانی در آموزشِ حد و مرزهای مربوط به هر سن به بچه های در حال بزرگ شدن فرزندی خودمحور و نابالغ به بار خواهد آورد که در به تأخیرانداختن حس رضایت آنی یا تحمل دست نیافتن به این حس ناتوان است. چنین کودکی همۀ خواسته های خود را به مثابۀ احتیاج تلقی می نماید و به عدم تأمین این احتیاجها با خشم (پرخاشگری) واکنش نشان می دهد. به گفتۀ مکینتاش مسائلی همچون جدایی، اختلافات خانوادگی و اختلالات روانی (در مورد کودک یا والدین) احتمال بروز چنین رفتاری را بیشتر می نماید. به علاوه تحقیقات بعدی نشان دادند که بر اساس گزارش والدین یا مشاهدات بالینی، مسائل رفتاری و احساسی با بچه ها مبتلا به سرطان، با معیارهای مکینتاش تطابق زیادی دارند.

با گذشت سی سال می توان با اندکی انصاف اعتراف کرد که پروژۀ مکینتاش برای اصلاح استفادۀ عمومی از این واژه با شکست روبرو شده و ما امروز واژه هایی همچون لوس و نازپرورده را نه با سرطان، بیماری روانی یا طلاق، بلکه با مفهوم ثروتمندی درک می کنیم. با آنکه مقالۀ مکینتاش دربارۀ بچه ها و خردسالان نوشته شده بود، بی میلی برای استفاده از این عنوان برای بچه ها کم سن وسال (که هنوز زمان کافی برای اصلاح دارند!) تمایل به سرزنش را به جای تشخیص (درمانی) در ما نشان می دهد. ذهن ما در کاربرد این اصطلاح به چنین مواردی جلب می شود: نوجوانی که با اتومبیل اسپرت پدر و مادرش تصادف می نماید و برای این کار خودروی دیگری جایزه می گیرد، زندگی پر زرق وبرق بچه ها خانواده های ثروتمند و والدینی که برای پذیرش فرزندان کم توان خود در دانشگاه به مسئولان رشوه می دهند. ما از لوس و نازپرورده نه به عنوان اصطلاحاتی در روان پزشکی، بلکه به عنوان دشنام به کسانی استفاده می کنیم که شخصیت آن ها در میان چنین مزایایی نابود شده است. مقصود واقعی ما کسانی هستند که می توان نقش ثروت را در احساس شایستگی خاص آن ها به خوبی تشخیص داد.

بنابراین به نظر می رسد که نظریه پردازی دربارۀ نازپروردگی بیش از پزشک بچه ها، احتیاجمند متخصص اخلاق است. در تصور ما، نقطۀ مقابل ثروتمندی و ریخت وپاشْ فقر و ستمدیدگی و فرسودگی است. برتراند راسل این مسئله را طرح نموده است که ما چنین افرادِ زیر پا افتاده ای را به طور ویژه افرادی خوب می دانیم؛ داوری غریبی که راسل آن را فضیلت ممتازِ فرودستی می نامد:

اگر تغذیه نامناسب، تحصیلاتاندک، کمبود هوا و نور خورشید، شرایط مسکن ناسالم و فرسودگی شغلی بتواند افراد بهتری را در مقایسه با تغذیۀ مناسب، هوای پاک، شرایط اسکان و آموزش کافی و میزان معقول فراغت فراوری کند، اهمیت بازسازی مالی یکسره فرو خواهد ریخت و می توانیم خشنود باشیم که چنین درصد عظیمی از مردم، شرایط مورد احتیاج برای کسب فضائل را در اختیار دارند؛ اما به همین اندازه که این استدلال آشکار است، بسیاری از روشنفکران سوسیالیست و کمونیست، مدعای مهربانی بیشترِ پرولتاریا (طبقۀ کارگر) نسبت به دیگران را امری الزامی می دانند؛ در حالی که هم زمان به تمایل خود برای ازمیان برداشتن شرایطی که به نظرشان تنها شیوۀ ساختن آدم های نیکوسیرت است، معترف هستند.

توصیف راسل در این متن همچون همیشه درخشان و جذاب است؛ اما زمانی که سخن به حل این معما می رسد، ناکامی خود را نشان می دهد. پیشنهاد سردستی راسل این است که فضیلت مندی فرودستانه ممکن است ابزاری برای توجیه ظلم وستم باشد؛ اما این داوری که انتساب فضایل به نابرابری مالی، در واقع افراد طرفدار این تحلیل را به جدی ترین حامیان همین نابرابری تبدیل خواهد نمود، صرف نظر از هر دیدگاهی که دربارۀ روشنفکران سوسیالیست و کمونیست داشته باشیم، نادرست به نظر می رسد. به علاوه تحلیل راسل این امر را شرح نمی دهد که چرا ادامۀ سرکوب و نابرابری برای بسیاری از افراد غیرسوسیالیست و غیرکمونیست که در پی برانگیختن شهامت فقرا و بدگویی از ثروتمندان نیستند تا این حد جذابیت دارد.

آیا تمایل ذاتی بشر برای سرکوبِ فرودستان و تجربۀ وجود فردی فرادست به منزلۀ تجربه ای سرکوب گرانه، صرفاً نوعی پیش فرض است؟ آیا انسان ها اساساً حیواناتی ستمگر، بی اخلاق و حریص هستند؟ چنانکه آیریس مرداک نوشته است، به باور من باید در برابر این جور میان برهای شرحی و بدبینی به نوع بشر ایستادگی کنیم؛ مبادا که در دشمنی با بشر و کوچک شماری او، خودمان هم به همین ویژگی ها دچار گردیم. به قول مرداک بشر تنها موجودی است که تصاویری از خود می سازد و بعد می کوشد خودش را شبیه آن تصاویر کند.

پیشنهاد جایگزین من نه تصویری تازه بلکه فرمولی است که آن را معادلۀ هنجاری می خوانم و می کوشم با آزمونی ذهنی آن را شرح دهم. فرض کنید که چندین سال در آپارتمانی سکونت دارید و همیشه حدود پنج دقیقه وقت صرف پیداکردن پارکینگ در مقابل خانه نموده اید. اگر یک روز تمام جاهای پارک خودرو پر شده باشد و بیست دقیقه برای پارک آن موقع صرف کنید، احتمالاً احساس خوشایندی نخواهید داشت. چراکه عادت ها سبب فراوری انتظارات هنجاری می شوند. درست همان گونه که نازپرورده بارآوردن کودک لوس در طول سالیان به او می آموزد که احتیاجهایش باید فوراً برآورده شوند، سال ها تجربۀ پارک کردن مقابل خانه هم به شما آموخته که باید احتیاج به پارک خودروی خود را ظرف پنج دقیقه برآورده سازید.

حال بیایید چند همسایه را به این آزمون بیفزاییم: مرد پولداری (پ) که خارج از آپارتمان خود، جای پارکی تعیین و اختصاصی دارد و مرد فقیری (ف) که چنین صندلی ثابتی ندارد و باید بیرون از محوطۀ خانه زمانی نسبتاً طولانی را صرف یافتن محلی برای پارک کند. اگر پ به خانه بیاید و از اینکه کسی برای چند لحظه پارکینگش را اشغال نموده، عصبانی شود، شما میل دارید این رفتار را واکنشی خودپسندانه و ناشی از نازپروردگی بدانید؛ حال آنکه در مقابل گرفتاری ف برای یافتن جای پارک، احساس همدلی و شاید اندکی گناهکاری خواهید کرد. واکنش شما به این دو فرد با این حقیقت شرح داده می شود که خودتان برای پیداکردن جای پارک در طول پنج دقیقه ارزشی تعیین نموده اید. شما از این معادله هنجاری استفاده می کنید تا نتیجه بگیرید که هر کس به دنبال پارک خودروی خود در کمتر از پنج دقیقه است، در واقع در پی کمتر هزینه دادن است، حال آنکه انتظار بیشتر از این زمان را به عنوان چیزی نادرست و نوعی اجبار برای بیشتر هزینه دادن می دانید.

از این رو، اگر پ برای تمایل نامطلوب خود (کمتر هزینه دادن برای به دست آوردن جای پارک) تنبیه شود و کسی صندلی او را اشغال کند، شما لذت خواهید برد؛ و اگر ف همین جای پارک را اشغال نموده باشد، لذت شما حتی بیشتر هم می شود. هیچ یک از این رویدادها مستقیماً به شما سود یا زیانی نمی رسانند، اما ظاهراً معادلۀ هنجاری را تأیید می نمایند: اینکه اگر پ برای هزینۀ کمتری که می دهد تنبیه شود و هزینۀ بیشتری که ف می دهد، با پاداش جبران شود، آنگاه بهای واقعی پارک خودرو همان پنج دقیقه خواهد بود.

اگر این تحلیل را پذیرفتنی نمی دانید، به این فکر کنید که چرا توزیع نابرابر جای پارک میان شما و پ و ف، سبب می شود بخواهید برای جبران این نابرابری کاری کنید؟ ظاهراً درنهایت تصادفی کردن این فرایند راهی برای دستیابی به توزیع عادلانه است. ممکن است در پاسخ بگویید که منابعی همچون محل پارک باید بر اساس دلایل توزیع شوند، اما چه نوع دلایلی؟ من به اندازه کافی به شما اطلاعات نداده ام که توزیع دیگری را کارآمدتر بدانید؛ بنابراین نظر شما در اینجا نه عمل گرا، بلکه اخلاقی است. واقعاً از نابرابری در چه چیزی عصبانی هستید؟ این واقعیت که برای جای پارک باید گونه ای هزینه کردن در کار باشد؟ این همان معادلۀ هنجاری است.

ما به این باور متعهد هستیم که همیشه باید هزینه یا گونه ای بها در کار باشد؛ بهایی تعیین، ثابت و مربوط به شیوۀ واقعی ادارۀ دنیا. به این ترتیب، تقاضای نازپروردگان برای کسب رضایت بدون پرداخت بهای آن، تهدیدی برای این تعهد قلمداد می شود. زمانی که کودک طلاق یا مبتلا به سرطان را در نظر می آوریم، رنج آن ها را در معادلۀ هنجاری به صورت نوعی پرداخت محاسبه می کنیم و این مسئله خشم ما را برمی انگیزد؛ اما هنگامی که کودکی ثروتمند و نازپرورده صرفاً با پارتی بازی وارد دانشگاه می شود، معنای این کار را هدردادن منابع و فرصت های آموزشی و نوعی بی حرمتی مستقیم به معادلۀ هنجاری می دانیم. در واقع منابع، فرصت ها و ظرفیت های بالقوهْ صندلی کالاهای آینده هستند و بنا است برای ما هزینه ای داشته باشند؛ حال آنکه نازپروردگی موجب غفلت از این تعهدات هنجاری می شود.

بلوغ به معنای پذیرش تدریجی شکافی است میان خواست و رضایت؛ شکافی که هر دم ژرف تر می شود و پرکردن این شکاف احتیاجمند کوشش بیشتر و بیشتر است و آموختن اینکه این فرصت ها و منابع چگونه کار می نمایند. هنگامی که والدین در آموزشِ حد و مرزهای مربوط به هر سن به بچه های در حال بزرگ شدن کامیاب می شوند، معمولاً نه تنها خواسته های کودک را در اختیار او قرار نمی دهند، بلکه او را به پرداختن هزینۀ آن (یعنی به دست آوردن آن خواسته) وادار می نمایند. آموزشِ معادلۀ هنجاری به کودک احتیاجمند مفهوم پرداخت هزینه در او است. به این ترتیب، جای شگفتی نیست که این بچه ها پس از بلوغ، برای یادآوری اهمیت این معادله به دیگران، به خوبی تربیت شده اند.

بر این اساس، فشار برای پایین کشیدن ثروتمندان و بالابردن فقرا، نه از روی خودخواهی کینه جویانه است و نه پی آمد ازخودگذشتگی برابری خواهانه؛ بلکه برآمده از میلی غریزی در ما است برای حفاظت از وضعیت موجود در معادلۀ هنجاری. نظم هنجارینی که این معادله ها بر دنیا نقش نموده اند، برای اغلب افراد ارزشمندتر از هر نوع کوشش محدود برای پیگیری منافع شخصی است. این نشانه ای از پختگی و بلوغ است که فرد نه تنها در پی خوشبختی باشد، بلکه آن را به دست آورد (هزینه اش را بپردازد)؛ دریابد که در کنار احتیاجهای زیستی، احتیاجهایی هنجاری دارد؛ کسب رضایت در نظم دنیا جای گرفته است و بی نظمی در این دنیا را باید به عنوان مانعی برای زیستن کنار زد.

اما نظم دنیا ما شنماینده است؛ چراکه وضعیت معادلۀ هنجاری نه تنها در آن هنگام که توزیع نابرابر ثروت، موقعیت های استثنایی را پیش چشمانمان قرار می دهد، بلکه پیوسته به چالش کشیده می شود. هنگامی که به جای نگاه کردن به اطراف خود، به بالا چشم می دوزیم، سرچشمۀ این شنمایندگی بیشتر نمایان می شود. کاری که برای به دست آوردن خوشبختی انجام می دهیم، اگر پیروز شویم، این است که زندگی شمار بیشتری از افراد را درست به همان شیوه که راسل توصیف می نماید، بهبود بدهیم: آموزش بهتر، هوای پاک تر و نور خورشید بیشتر، شرایط مسکن سالم تر، مدت زمان معقول تری برای اوقات فراغت و غیره.

از دوران هزیود تاکنون، چنین تغییراتی در معادلۀ هنجاری سبب شده تا نسل های جوان تر در نگاه نسل های پیشین، نازپرورده به نظر برسند. آن ها با ثابت نگه داشتنِ معادله برای خودشان، زندگی را برای دیگران بهبود بخشیده اند؛ به همین خاطر نمی توانند بپذیرند که شما معیارهای نادرست را در پیش بگیرید. اگر خوشبختی را به دست آورده باشند، به نظرشان می رسد که جوانانِ تازه به دوران رسیده و نازپرورده، احتمالاً نمی توانند هزینۀ آن را پرداخت نمایند. میراث بشردوستانه، ضرورتاً، از سطح درکی که از همراهانشان دارند پیشی می گیرد و به همین خاطر، همیشه در قلبِ پیشرفتْ چیزی تیره و ناخوشایند وجود دارد.

پی نوشت ها:

این مطلب را اگنس کالارد فیلسوف مجارستانی و استاد دانشگاه شیکاگو در تاریخ 9 جولای 2019 با عنوان Spoiled Rich Kids در وب سایت پوینت منتشر شده است. وب سایت ترجمان آن را در تاریخ 11 آبان 1398 با ترجمۀ علی حاتمیان باز نشر نموده است.

dorezamin: دور زمین | سفر به دور زمین هیچوقت اینقدر آسون نبوده! تور لحظه آخری، تور ارزان، اروپا، تور تایلند، تور مالزی، تور دبی، تور ترکیه