مرور سینما یی تاریخ - مجله سرگرمی

از معیار و نگاه تان برای انتخاب موضوعات بگویید.

با توجه به دغدغه هایی که از ابتدا برای فراوری این کار وجود داشت، سعی کردیم طیف متنوعی از موضوعات را آنالیز کنیم و با توجه به توافق نهایی در خصوص تعداد قسمت های برنامه، مهم ترین آنها را سوژه هر قسمت قرار دهیم. یکی از مهم ترین اولویت های ما برای انتخاب موضوعات این بود که بتوانیم پفراینده هر موضوع را در یک قسمت ببندیم تا احتیاج نباشد در یک قسمت دیگر در خصوص همان موضوع شرح دهیم. هدفمان این بود که اگر بیننده ای یک قسمت را از دست داد، احساس نکند که خط داستانی کلی سلسله مستندها را گم نموده است. بنابراین، اگرچه تمام قسمت های مستند در کنار هم به دنبال القای یک مفهوم خاص هستند و پیرنگ واحدی دارند، اما هرکدام به صورت مستقل نیز یک مستند تمام و کمال هستند که پفراینده یک سوژه را در خاتمهی همان قسمت می بندند.

روح کلی سینما ملت، چارچوب بندی مفهوم سینمای معیار از منظر کنشگری با اتفاقات روز جامعه است؛ یعنی سعی کردیم برش های خاصی از تاریخ معاصر (از زمان تولد سینمای صامت تا به امروز) را انتخاب کنیم، با این نگاه که سینما چگونه به آن برش خاص عکس العمل نشان داد و چطور با جامعه اش تعامل کرد؟ اگر سینما را به مثابه یک رسانه در نظر بگیریم، باید رسالت غایی آن را همین کنشگری بدانیم. از این منظر، وقتی جامعه ای با بحرانی روبه رو می شود، سینما نمی تواند گوشه ای بایستد و فقط نگاه کند، بلکه می بایست وارد تعامل با جامعه خویش شده و در عبور از آن بحران یاری کند.

به عنوان مثال، در دوره رکود عظیم مالی آمریکا بین سال های 1929 تا 1939 هالیوود یکی از مهم ترین نقش ها را در عبور جامعه از بحران بازی کرد. این موضوع اولین قسمت از سینما ملت بود. عکس العمل هالیوود به این دوره را می توان در دو شاخه آنالیز کرد: اول، تولد سینمای گریزگرا یا (escapist) که صرفا سعی داشت مخاطب را برای حتی دو ساعت هم که شده، از مشغله ها و افسردگی های دنیای بحران زده بیرون نجات دهد و آرامشی موقتی برایش ایجاد کند؛ و دوم، موج سینمای امیدبخش که دائما بر طبل یک آینده روشن می کوبید و مخاطب را به بازگشت روزهای خوب گذشته امیدوار می کرد. صنعت سینما از رهگذر این کوشش ها برای افزایش سطح بردباری اجتماعی توانست هم از نظر مالی سود هنگفتی کسب کند (در حالی که بیشتر صنایع یا کاملا تعطیل بودند یا سوددهی چندانی نداشتند) و هم پیروز شد طبع مخاطب را به گونه ای کالیبره کند که فیلم های تلخ و مایوس نماینده، شکست های تاریخی را تجربه کردند. فیلم عصر جدید چاپلین نمونه ای از این شکست ها بود. مستند سینما ملت با رویکرد تبیین این مدل از تعامل، موضوعات و سوژه های خود را انتخاب می نماید.

سینمای کلاسیک و کارگردانان نام آشنا و معروف اغلب مواردی است که در بین کارهای انتخابی شما دیده می شود، با چه رویکردی سراغ این کارها می روید؟

در انتخاب فیلم ها معیارهای زیادی اثرگذارند که به دو مورد اصلی اشاره می کنم. مهم ترین معیار این است که یک فیلم تا چه حد با شابلونی که برای موضوع تعریف نموده ایم، تطابق دارد؟ در هر قسمت وقتی بده بستان سینما و جامعه را در یک برهه تاریخی آنالیز می کنیم، از زاویه ای به این تعامل نگاه می کنیم که تا به حال چندان مورد توجه نبوده است. این که یک فیلم تا چه میزان با آن زاویه دید همپوشانی دارد، مهم ترین عامل در انتخاب آثار است. مساله بعدی در انتخاب فیلم ها و کارگردان ها، میزان آشنایی مخاطب با اثر است. در انتخاب ها سعی شده بیشتر آثاری مورد آنالیز قرار بگیرد که در دسترس مخاطب مستند بوده و در سبد مصرف او قرار داشته است. به این ترتیب، وقتی مخاطب از زاویه دید جدیدی که مستند برایش تعریف می نماید، فیلم را می بیند، درک جدیدی از فیلم و تمام آثار دیگری که با آن فیلم اشتراک دارند پیدا می نماید. فیلم های زیادی هستند که با آثار مورد آنالیز در مستند همپوشانی مضمونی دارند، اما زمان کوتاه مستند به ما اجازه نمی دهد تمام آنها را آنالیز کنیم. به همین دلیل بیشتر سراغ آثار شاخص و شناخته شده ای رفتیم که جریان اصلی سینما را می سازند.

در همان قسمت هایی که بیشتر رنگ و بوی سیاسی دارند، جلوگیری از انعکاس بیش از حد این فضا هم جزو مواردی است که باعث می شود تا بیننده بیشتر به هر اثری جلب شود. شما چقدر این موضوع را در نظر گرفتید؟

همان طور که پیش از این گفته شد، در معین موضوعات، نسبت سینما با موضوع است که اصالت دارد؛ حتی اگر یک موضوع، ذاتا سیاسی باشد. در سینما ملت سعی شده از این همانی های سیاسی میان سوژه برنامه (که خارج از ایران اتفاق می افتد) با وقایع سیاسی داخل ایران پرهیز شود تا شبهه سیاست زدگی به مستند وارد نشود. مستند دنبال کار سیاسی نیست و دغدغه سیاسی به معنای رایج کلمه ندارد. اگر سوژه یک قسمت سیاسی باشد نیز فرعِ بر جوهره مستند (که سینماست) مطرح می شود. نکته دیگر این که دامنه موضوعات مجموعه مستندها، بسیار گسترده است و مسائل اجتماعی، مالی، فرهنگی و مردم شناختی را نیز شامل می شود. اگر تمام قسمت ها به عنوان یک مجموعه واحد کنار هم آنالیز شوند، معین خواهد شد که سینما ملت سیاسی نیست.

چه شد عنوان سینما ملت را برای این برنامه در نظر گرفتید؟

در مجموع، خط داستانی سینما ملت مخاطب را با پدیده ای روبرو می نماید که محصور در سالن سینما نیست و بخشی از زندگی روزمره مردم در بیرون از سالن ها را به معنای واقعی کلمه رقم می زند و می سازد. گاهی با مردم همراه می شود تا دردهایشان را تسکین دهد، گاهی به روح و روان مردم زخمه می زند تا توجهشان را به دردی جلب کند که زندگی روزمره نمی گذارد آن را ببینند، گاهی خیالِ مخاطب را می قاپد و به دنیایی خیالی می برد تا دنیای واقعی را فراموش کند و گاهی چنان دنیای وحشتناکی در خیال مخاطب می سازد که وقتی از سالن سینما بیرون می فرایند، قدرِ دنیای واقعی خویش را بیشتر بدانند. در این سینما، شما فقط فیلم نمی بینید، جغرافیا می بینید؛ جغرافیایی که مرز و بوم خاص خودش را دارد و در بستر تاریخ چنان جا خوش نموده که اگر حذف شود، بخشی از تاریخ تان را از دست می دهید. این سینما نه تنها بخشی از تاریخ، که بخشی از هویت یک ملت را می سازد و گاهی آنچنان در کنش هایش قدرتمند ظاهر می شود که روایتی متفاوت از گذشته ای مسلم ارائه می نماید؛ بدون این که متهم به دروغگویی شود. این سینما، شخصیت جامعه و اعضایش را شکل می دهد و طیف گسترده ای از احساسات را، از غرور و شکست ناپذیری گرفته تا نابودی کامل در یک آخرالزمان زامبی زده، درون مخاطب خاص خویش نهادینه می نماید.

مخاطب خاص این سینما، ملتی است که در جغرافیای واقعی و خیالی آن سینما زندگی می نمایند؛ ملتی که پاره ای از هویت خود را از سینما به ارث برده اند و در مقابل، سینما در جوهره خویش، وامدار آنهاست. این ارتباط دوطرفه میان سینما و ملت سبب شد نام سینما ملت برای این مستند انتخاب شود.

از نریشن هایی که روی بخش های مختلف برنامه هست بگویید، متن این نریشن ها را چطور می نویسید و انتخاب می کنید که برای مخاطب عام هم قابل فهم باشد و او را جذب کند؟

پس از انتخاب یک موضوع، مرحله پژوهش شروع می شود. در این مرحله دایره وسیعی از منابع مورد مطالعه قرار می گیرد. تقریبا تمام منابع به زبان انگلیسی است و می بایست بعد از فیش برداری و خلاصه سازی ترجمه شود. پس از ترجمه فیش ها، متن خام پژوهش آماده می شود و در اختیار نویسنده مستند قرار می گیرد. نویسنده از درون متن پژوهش که معمولا چهار یا پنج برابر بیشتر از متن نهایی حجم دارد، محتوای مورد احتیاج را استخراج نموده و براساس خط داستانی، متن نهایی را تهیه می نماید. در تهیه متن نهایی کوشش می شود مفاهیم، هرقدر هم پیچیده، با زبانی ساده منتقل شوند تا درک موضوع با مشکل روبرو نشود که این کاری سخت است.

در این برنامه به طور کلی چه هدفی را دنبال می کنید و در واقع به بیننده چه می خواهید بگویید؟

این سلسله مستندها به طور خاص به مخاطب ایرانی می گوید سینما پدیده ای مجزا و منفک از جامعه نیست. سینمای استاندارد، در تاروپود جامعه خویش تنیده شده است و جدا کردنش از جامعه، نقصان هویت جمعی را به دنبال خواهد داشت. در تحلیل نهایی، سینما ملت می کوشد توقع مخاطب از سینما را بالا ببرد و به او گوشزد کند که اگرچه دارودسته های سینمایی در هر کشوری به طور سنتی مفهوم صنعت سینما را شکل می دهند، اما لزوما یک صنعت استاندارد را برای مخاطب فراهم نمی نمایند. در این جهت، به جای انتقاد به سینمای غیراستاندارد، بخش هایی از سینمای استاندارد را به تصویر کشیده ایم. سینمای غیراستاندارد شاخصه های زیادی دارد؛ مثلا در بحبوحه مسائل اجتماعی، ناگهان از گوشه ای سربرمی آورد و غمی می افزاید بر غم ها، در حالی که سینمای استاندارد یار شاطر است نه بار خاطر.

در واقع به دنبال تغییر توقع مخاطب از سینما هستید؟

از نظر ما اگر طبع مخاطب در روبروه با یک اثر بلند باشد، دیگر هر فیلمی را سینمایی نمی داند. دیگر هر فراوریی که راه به پرده نقره ای پیدا کند، حتی اگر از سوی این و آن مورد استقبال قرار بگیرد و جایزه درو کند، لزوما واجد شاخصه های یک اثر استاندارد نیست. یکی از راه های اصلاح سینما، افزایش توقع مخاطب سینماست. مستند سینما ملت با به تصویر کشیدن اثری که سینما می تواند در واقعیت زندگی روزمره مخاطبانش داشته باشد، می کوشد توقع مخاطب از سینما را اصلاح کند. از این منظر البته، سینما صرفا محصول نیست، بلکه صنعت است و اگر بنا باشد اصلاحی در آن رخ دهد، باید در تمام اجزای آن باشد؛ از کارنمودها و ارتباطات گرفته تا محصولات.

فکر می کنید چقدر در این زمینه پیروز بودید و توانستید آن تأثیری را که می خواستید، رقم بزنید؟

هنوز برای قضاوت در خصوص میزان اثرگذاری سینما ملت اندکی زود است. دورنمایی که مستند به تصویر می کشد، در بستر یک تاریخِ چنددهه ای رخ داده و نمی توانیم انتظار داشته باشیم سریع به نتیجه مطلوب برسیم. اما امیدواریم این مستند بخشی از منظومه ای باشد که در خاتمه، صندلی واقعی سینما را برایش به ارمغان می آورد. وظیفه ما در این مستند، تعریف کردن آن صندلی و تجربه نگاری دیگران در این جهت است.

کمی هم از بازخوردهایی که از برنامه گرفتید، بگویید.

بازخوردها متنوع بوده اند. از تعریف و تمجید تا انتقاد به گزاره های ثقیل و دیرفهم. در مجموع می توان بازخوردها را مثبت ارزیابی کرد، مخصوصا به این دلیل که زاویه دید سینما ملت، چندان در میان آثار داخلی سابقه نداشته است.

روایتی از قصه های پنهان سینما

نعمت الهی، تهیه نماینده این مجموعه، درباره شکل گیری سینما ملت می گوید: ایده این مجموعه به زمانی برمی شود که با گروهی مجله نقد سینما و بعد فصل اول این برنامه را داشتیم. گروهی که مساله شان این بود که سینما، مقدمات و حواشی آن را همراه با اصل سرگرمی سینما با هم ببینند نه فقط به مثابه یک اثر هنری. این گروه برای من هم انگیزه شد تا به واسطه توانایی و سوادشان کاری کنیم. از سوی دیگر هم اتفاقاتی در این فضا وجود دارد که می شود همراه با صحبت از آنها، روبروه سینما با آن اتفاقات را هم ببینیم؛ یعنی هم تاریخ را تعریف کنیم، هم حرف مستند بزنیم و هم بگوییم سینما با آن جریان چه روبروه ای داشته است. معین جهت روایت هر قسمت هم موضوعی بود که او درباره اش بیان می نماید: موضوع ما معین نماینده خط روایی مان می شود و بر اساس آن دست به انتخاب کارها می زنیم. مثلا می گوییم شیوع بیماری خط اصلی ما ست و در این قسمت روبروه سینما با بیماری ها را از خاستگاه آن گرفته تا پرداختی که شده را جمع و نمایش می دهیم. خط سیر موضوعات عموما به این شکل طرح می شود و در طول آن موضوع را وسط می گذاریم و بر مبنای آن دست به انتخاب می زنیم. حرفمان هم این است که همواره پشت سینما قصه هایی است که پنهان اند اما بسیار معین نماینده است. البته به این فضا خیلی ایدئولوژیک هم نگاه ننموده و سعی کردیم تا حرف علمی بزنیم. آقای تهیه نماینده اضافه نمود: ما هر حرف و ادعایی که داریم را با مصداق آن بیان می کنیم و نشان می دهیم که فلان فیلم شاهد مثالش است که هم مخاطب آن را بپذیرد و هم در ذهنش ما به ازای علمی وجود داشته باشد. سینما ملت گویا تا الان با اقبال خوبی هم روبه رو شده و نعمت الهی دراین باره می گوید: بازخوردها تا الان خیلی جالب و خوب بوده است. کوشش ما این بود تا اول یک کار علمی کنیم و گروهی که مسلط به دنیای سینما هستند جمع شدند و نمی توانیم بگوییم که نگاه موجود در این کار سلیقه ای است. به گفته او فصل اول این مجموعه تا انتها سال جاری ادامه دارد و باید دید که برای فصل بعدی چه اتفاقی می افتد.

سیاسی با چاشنی اجتماعی

دغدغه اصلی مستند سینما ملت مطلقا مسائل سیاسی نیست. در بعضی موضوعاتی که انتخاب می شود، سیاست غلبه دارد و پررنگ تر است، اما موضوع اصلی مستند نیست. همان طور که پیش از این گفتم، سعی بر این است که مفهوم سینمای فعال یا کنشگر تبیین شود. وقتی یک برهه تاریخی، یک اتفاق خاص یا برشی از وقایع ممتد اجتماعی را سوژه یک قسمت قرار می دهیم، سعی می کنیم یکی از مهم ترین بازیگران آن برهه یا اتفاق را به مخاطب معرفی کنیم که همان سینماست. در این اتفاقات عموما به خاطر وجود نام های متعدد که سایه های سنگینی دارند، سایر سنجه های اثرگذار به حاشیه می فرایند و از دید پنهان می شوند. سینما یکی از همان سنجه هاست که اتفاقا در سوژه هایی که انتخاب می کنیم، از بازیگران اصلی آن دوره محسوب می شود. مستند سینما ملت سعی می نماید پرتو نورافکنی را روی سینما بتاباند تا رویکرد جدیدی در مخاطب نسبت به سینما ایجاد کند. از این منظر، حتی وقتی یک سوژه کاملا سیاسی برای یک قسمت انتخاب می شود، سیاست و مسائل سیاسی در حاشیه قرار دارند و سینماست که بازیگر نقش اول آن قسمت است. نکته دیگر این که در بسیاری از قسمت های مستند که هنوز روی آنتن نرفته، خبری از سیاست و موضوعات سیاسی نیست و مسائل اجتماعی، فرهنگی و حتی مالی به عنوان نقطه ورود به داستان انتخاب شده است.

منبع: فاطمه شهدوست - رسانه / روزنامه خبرنگاران

dorezamin.com: دور زمین: آشنایی با زیبایی های دنیا در مجله سرگرمی و گردشگری

pariha.com: پریها مجله گردشگری، خبری، موفقیت، آشپزی و سرگرمی میباشد.