روستای کندوان، آذربایجان شرقی: تنها روستای صخره ای زنده ایران - مجله سرگرمی

bestcanadatours.com: مجری سفرهای کانادا و آمریکا | مجری مستقیم کانادا و آمریکا، کارگزار سفر به کانادا و آمریکا

موقعیت جغرافیایی و آب‌وهوا

روستای کندوان در دامنه‌های سرسبز کوهستان سهند، در فاصله 18 کیلومتری جنوب شهر اسکو و حدود 60 کیلومتری جنوب غربی تبریز واقع شده است. این روستا در ارتفاع 2200 متری از سطح دریا و در کنار رودخانه‌ای پرآب به همین نام قرار دارد که زیبایی آن را دوچندان کرده است.

به دلیل موقعیت کوهستانی، کندوان دارای آب و هوای سرد و ییلاقی است. تابستان‌های این منطقه خنک و مطبوع بوده و بهترین زمان برای سفر به آن محسوب می‌شود. در مقابل، زمستان‌های آن بسیار سرد و طولانی است و ساکنان حدود 180 روز از سال را در شرایط یخبندان سپری می‌کنند. این ویژگی اقلیمی، معماری خانه‌های صخره‌ای را به یک مزیت تبدیل کرده است، زیرا این خانه‌ها همچون عایق طبیعی عمل کرده و دمای داخل را در فصول مختلف سال متعادل نگه می‌دارند.

تاریخچه: جدال میان روایات 7000 ساله و اسناد تاریخی

قدمت روستای کندوان موضوعی است که نظرات مختلفی درباره آن وجود دارد و تخمین‌ها از 700 تا 7000 سال متغیر است.

• نظریه قدمت 700 تا 800 ساله (مهاجرت در پی حمله مغول): مشهورترین و مستندترین نظریه، قدمت سکونت در خانه‌های صخره‌ای فعلی را به قرن هفتم هجری (حدود 700 تا 800 سال پیش) و همزمان با حمله مغولان به ایران نسبت می‌دهد. بر اساس این روایت، ساکنان روستایی به نام «حیله‌ور» که در دو کیلومتری کندوان امروزی قرار داشت، برای در امان ماندن از تهاجم مغولان، به این منطقه صعب‌العبور پناه آوردند. آن‌ها با حفر صخره‌های کله‌قندی، برای خود پناهگاه‌هایی امن ساختند و به تدریج این سکونتگاه موقت به روستایی دائمی تبدیل شد. کشف سفالینه‌هایی از دوره ایلخانیان در این منطقه و همچنین نام قدیم روستا، «کندجان» به معنای «محلی برای حفظ جان»، این نظریه را تقویت می‌کند. این روستا در سال 1376 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

• نظریه قدمت 3000 تا 7000 ساله: در مقابل، برخی با استناد به شکل‌گیری طبیعی صخره‌ها در اثر فعالیت‌های آتشفشانی، قدمتی بین 3000 تا 7000 سال را برای این منطقه تخمین می‌زنند. با این حال، شواهد باستان‌شناسی متقنی که سکونت مداوم انسان در همین خانه‌های صخره‌ای را در آن دوران ثابت کند، ارائه نشده است. این نظریه بیشتر بر وجود حیات در این منطقه در دوران پیش از اسلام تأکید دارد.

معماری شگفت‌انگیز: هنر کندن صخره

آنچه کندوان را در جهان بی‌نظیر کرده، معماری صخره‌ای و دست‌کند آن است. خانه‌های این روستا که در زبان محلی «کران» نامیده می‌شوند، در دل توده‌های سنگی مخروطی شکلی حفر شده‌اند که حاصل فعالیت‌های آتشفشانی کوه سهند در هزاران سال پیش هستند. این صخره‌ها از جنس سنگ‌های "توف" آتشفشانی یا "اینمبریت" تشکیل شده‌اند که از خاکستر و گدازه‌های فشرده شده به وجود آمده‌اند.

• ابزارهای حفاری: گذشتگان با ابزارهای بسیار ابتدایی مانند کلنگ، تیشه، پتک و قلم به جان این صخره‌ها افتاده و فضاهای زندگی خود را تراشیده‌اند.
• ویژگی سنگ‌ها: جنس سنگ‌های توف به گونه‌ای است که در ابتدا قابلیت کنده شدن را دارد اما پس از تماس با هوا، به مرور سخت‌تر و مقاوم‌تر می‌شود.
• ساختار چند طبقه: کران‌ها معمولاً دارای دو تا چهار طبقه هستند که طبقات از داخل به یکدیگر راه نداشته و ارتباط بین آنها از طریق پلکان‌هایی که بر روی بدنه خارجی صخره تراشیده شده، برقرار می‌شود.
• کاربری فضاها: طبقه همکف اغلب به عنوان آغل (محل نگهداری دام) استفاده می‌شد. طبقات دوم و سوم به عنوان فضای اصلی سکونت و طبقه چهارم معمولاً به عنوان انبار کاربرد داشت.
• عایق طبیعی: دیوارهای ضخیم این خانه‌ها که قطرشان گاه به 2 متر می‌رسد، مانند یک عایق حرارتی طبیعی عمل کرده و فضای داخلی را در زمستان گرم و در تابستان خنک نگه می‌دارند. این ویژگی نیاز به سیستم‌های سرمایشی را به حداقل می‌رساند.
• چالش‌های ساختاری: ضخامت بالای دیوارها، ایجاد هرگونه بازشو مانند پنجره، نورگیر یا کانال برای تأسیسات را بسیار دشوار می‌کند. به همین دلیل، در گذشته آشپزخانه‌ها اغلب بیرون از فضای اصلی و در دامنه کوه ساخته می‌شدند، زیرا تعبیه دودکش در داخل کران‌ها ممکن نبود.

این روستا در کنار کاپادوکیه ترکیه و داکوتای آمریکا، یکی از سه روستای صخره‌ای معروف جهان است، با این تفاوت بزرگ که کندوان تنها روستایی است که هنوز زندگی عادی و پرجنب‌وجوش در خانه‌های صخره‌ای آن جریان دارد.

زندگی، فرهنگ و اقتصاد مردم کندوان

جمعیت کندوان متشکل از حدود 117 خانوار است که به زبان ترکی آذربایجانی صحبت می‌کنند. معیشت اصلی اهالی بر پایه دامداری، کشاورزی، باغداری و به طور فزاینده‌ای، گردشگری استوار است.

سوغات و محصولات محلی: طعم طبیعت و هنر دست

فروش محصولات بومی، بخش مهمی از اقتصاد مردم کندوان را تشکیل می‌دهد.

• عسل طبیعی کندوان: این محصول مشهورترین سوغات کندوان است. کیفیت بی‌نظیر آن حاصل پوشش گیاهی غنی دامنه‌های کوه سهند است که زنبورها از شهد گیاهان دارویی و گل‌های وحشی مانند گون، آویشن، کاکوتی، کُما، شبدر و مرزنجوش تغذیه می‌کنند. این عسل کاملاً طبیعی و ارگانیک بوده و به دلیل خواص ضدالتهابی، ضدباکتریایی و انرژی‌زا شهرت دارد.
• صنایع دستی: این هنر که اغلب توسط زنان روستا تولید می‌شود، نماد فرهنگ بومی است.
  • گلیم و جاجیم: این بافته‌های داری از ارزشمندترین صنایع دستی روستا هستند. گلیم‌ها با طرح‌های ذهنی برگرفته از طبیعت و با رنگ‌های طبیعی بافته می‌شوند. جاجیم‌ها نیز با طرح‌های راه‌راه و چهارخانه و با استفاده از پشم گوسفند تولید می‌گردند.
  • روسری‌های کلاقه‌ای (چاپ باتیک): این هنر که مختص منطقه اسکو است، در کندوان نیز به فروش می‌رسد.
• سایر محصولات: گردو و بادام ، خشکبار مانند برگه زردآلو و آلبالو ، انواع گیاهان دارویی و لبنیات محلی مانند کره و پنیر از دیگر سوغات باکیفیت این روستا هستند.

فرهنگ و آیین‌های سنتی

مردم کندوان بسیار مهمان‌نواز هستند و فرهنگ و سنت‌های بومی خود را حفظ کرده‌اند.

• آیین طلب باران (چمچه خاتون): در سال‌های خشکسالی، مراسمی به نام «چمچه خاتون» یا «چمچه گلین» (عروس ملاقه) برای طلب باران برگزار می‌شود. در این آیین، یک ملاقه چوبی (چمچه) را به شکل عروسک تزئین کرده و کودکان آن را در کوچه‌ها می‌گردانند و با خواندن شعر «چمچه خاتون نه ایستر / آلله دان یاغیش ایستر» (چمچه خاتون چه می‌خواهد / از خدا باران می‌خواهد) طلب باران می‌کنند. اهالی بر روی عروسک آب می‌پاشند و نذوراتی مانند حبوبات به بچه‌ها می‌دهند. در پایان با مواد جمع‌آوری شده، آش نذری پخته و توزیع می‌شود. این آیین نماد امید و همکاری جمعی است.
• آیین رمه گردانی (کوچ فصلی): این آیین که در گذشته در منابع به عنوان یک مراسم پاییزی ذکر شده بود، در واقع به سنت دیرینه «کوچ» فصلی دامداران اشاره دارد. با شروع گرما در اواخر بهار، دامداران گله‌های خود را به مراتع ییلاقی و سرسبز کوه سهند می‌برند و با سرد شدن هوا در پاییز، به روستا بازمی‌گردند. این کوچ سالانه برای تأمین علوفه دام‌ها و پایداری اقتصادی روستا حیاتی است.
• رسم قدیمی ازدواج: در گذشته، یکی از رسوم جالب این بود که پسر پیش از ازدواج می‌بایست با دستان خود، خانه‌ای در دل صخره برای زندگی مشترک آینده‌اش حفر می‌کرد.

زیرساخت‌های گردشگری و اقامتی

کندوان با تلفیق معماری باستانی و امکانات مدرن، تجربه‌های اقامتی منحصربه‌فردی را برای گردشگران فراهم می‌کند.

هتل بین‌المللی صخره‌ای لاله: اقامتی لوکس در دل تاریخ

هتل پنج ستاره لاله کندوان، به عنوان سومین هتل صخره‌ای جهان، یکی از برجسته‌ترین نمادهای گردشگری مدرن در این روستاست.

• تاریخچه و ساخت: فرآیند ساخت هتل در سال 1376 آغاز شد و فاز اول آن پس از 10 سال، در سال 1386 با 10 اتاق به بهره‌برداری رسید. فاز دوم نیز در سال 1391 افتتاح شد. طراحی هتل بر عهده معمار، شیوا آقابابایی، بوده است.
• معماری و خدمات: این هتل دارای 40 کرانه (اتاق و سوئیت سنگی) است که هرکدام طراحی طبیعی و منحصربه‌فردی دارند. برای حفظ بافت سنتی، هتل فاقد آسانسور است.
• امکانات: اتاق‌ها به سیستم گرمایش از کف، اینترنت و تلویزیون مجهز شده‌اند. به دلیل عایق بودن طبیعی صخره‌ها، اتاق‌ها فاقد سیستم سرمایشی هستند. از ویژگی‌های برجسته هتل، لوله‌کشی آب معدنی روستا به داخل اتاق‌هاست و برخی سوئیت‌ها دارای جکوزی با همین آب معدنی هستند. این هتل همچنین دارای رستوران، کافی‌شاپ و تنها سالن کنفرانس صخره‌ای جهان است.

اقامتگاه‌های بوم‌گردی و خانه‌های محلی: تجربه‌ای اصیل

علاوه بر هتل لاله، اقامتگاه‌های بوم‌گردی و خانه‌های محلی متعددی مانند تورال، عمارت سنگی، مولایی، آراز و داریوش فرصت تجربه واقعی زندگی در کران‌ها را فراهم می‌کنند. این اقامتگاه‌ها که خانه‌هایی با قدمت چند صد ساله هستند، مرمت شده و امکاناتی نظیر آشپزخانه، سیستم گرمایشی و سرویس بهداشتی اختصاصی دارند.

چشمه آب معدنی کندوان: گوهر شفابخش روستا

شهرت کندوان تنها به معماری آن محدود نمی‌شود؛ چشمه آب معدنی این روستا نیز از جاذبه‌های مهم آن است.

• ترکیبات و خواص درمانی: این آب از دسته آب‌های سولفاته کلسیک سرد است. تحقیقات علمی نشان داده که این آب نقش مؤثری در پیشگیری و درمان بیماری‌های کلیوی، به‌ویژه دفع سنگ‌های کلیه دارد. این روش درمانی "کرنوتراپی" نامیده می‌شود.
• نحوه بهره‌برداری: آب چشمه پس از خروج، در یک مخزن سرپوشیده جمع‌آوری شده و برای استفاده عموم در دسترس قرار می‌گیرد.

زندگی روزمره: چالش‌های تلفیق سنت و مدرنیته

امروزه زندگی در خانه‌های صخره‌ای کندوان با امکانات مدرن مانند برق، لوله‌کشی آب و سیستم‌های ارتباطی گره خورده است.

• سیم‌کشی برق: برای حفظ منظر بصری روستا، پروژه زمینی کردن شبکه برق اجرا شد و کابل‌ها در داخل زمین و معابر سنگی کار گذاشته شدند.
• لوله‌کشی آب و فاضلاب: ایجاد سیستم لوله‌کشی آب و فاضلاب مدرن در دل صخره‌های سخت، یکی دیگر از چالش‌ها بوده است. پروژه‌ای برای ایجاد سیستم فاضلاب مدرن و تصفیه‌خانه تعریف و اجرا شده است.
• سیستم گرمایشی: با توجه به سرمای شدید منطقه، تأمین گرمایش مناسب یک ضرورت است و استفاده از انرژی پاک مانند برق به عنوان یک گزینه جدی مطرح شده است.

کندوان؛ بهترین دهکده جهانی گردشگری و چالش‌های پیش رو

در سال 2023، روستای کندوان به عنوان نخستین روستای ایرانی در فهرست «بهترین دهکده‌های جهانی گردشگری» سازمان جهانی گردشگری (UNWTO) انتخاب شد. این عنوان جهانی منجر به افزایش چشمگیر گردشگران شده است. اما این شهرت، روستا را با تهدیدهای جدی مواجه کرده است:

• حفظ بافت معماری: ساخت‌وسازهای ناهمگون و استفاده از مصالح مدرن، یکپارچگی بافت تاریخی آن را تهدید می‌کند و یکی از موانع اصلی برای ثبت جهانی این روستا در فهرست یونسکو بوده است.
• پایداری زیست‌محیطی: تردد بیش از حد خودروها باعث فرسایش کران‌ها شده و کمبود پارکینگ، آلودگی صوتی و تولید زباله از دیگر مشکلات اساسی است.
• اصالت فرهنگی: تجاری شدن فضا و مهاجرت برخی ساکنان بومی، خطر تهی شدن بافت اصیل روستا را به همراه دارد.

برای مقابله با این چالش‌ها، "طرح جامع گردشگری روستای کندوان" با راهکارهایی چون ایجاد پارکینگ در ورودی روستا، ممنوعیت ورود خودرو به بافت مسکونی و ساماندهی ساخت‌وساز در دستور کار قرار گرفته است.

خلاصه

روستای کندوان در آذربایجان شرقی، یک پدیده استثنایی و تنها روستای صخره‌ای مسکونی از نوع خود در جهان است که زندگی در آن همچنان جریان دارد. خانه‌های این روستا که «کران» نام دارند، با ابزارهای ابتدایی در دل صخره‌های آتشفشانی «توف» حفر شده‌اند. مشهورترین نظریه، قدمت سکونت در آن را به قرن هفتم هجری و پناه گرفتن مردم از حمله مغولان نسبت می‌دهد. اقتصاد مردم بر پایه دامداری، کشاورزی و به طور فزاینده‌ای گردشگری استوار است. سوغات اصلی آن شامل عسل طبیعی معروف منطقه سهند، صنایع دستی مانند گلیم و جاجیم، و محصولات باغی است.

فرهنگ غنی روستا در آیین‌های کهن مانند «چمچه خاتون» برای طلب باران و سنت کوچ فصلی دامداران (رمه گردانی) تجلی می‌یابد. امروزه کندوان با تلفیق موفق سنت و مدرنیته، امکانات رفاهی کاملی را ارائه می‌دهد. هتل بین‌المللی صخره‌ای لاله به عنوان سومین هتل صخره‌ای جهان، اقامتگاه‌های بوم‌گردی متعدد و چشمه آب معدنی با خواص درمانی برای بیماری‌های کلیوی، از مهم‌ترین جاذبه‌های آن هستند.

در سال 2023، کندوان به عنوان یکی از بهترین دهکده‌های جهانی گردشگری توسط UNWTO انتخاب شد. این موفقیت، در کنار رونق اقتصادی، چالش‌هایی جدی مانند ساخت‌وسازهای ناهمگون و تهدید اصالت فرهنگی را به همراه داشته است. برای مقابله با این تهدیدها، طرح جامع گردشگری با هدف توسعه پایدار و حفظ این میراث زنده بشری برای نسل‌های آینده در حال اجراست.