بخش چاروسا: بهشت گمشده در حصار وعده های نافرجام
به گزارش مجله سرگرمی، استان کهگیلویه و بویراحمد، با طبیعت بکر و کوهستانی خود، گنجینهای از زیباییهای طبیعی، جاذبههای تاریخی و فرهنگهای اصیل را در دل خود جای داده است. در میان این مناطق، بخش چاروسا به مرکزیت شهر قلعه رئیسی، همچون الماسی تراشنخورده، با طبیعتی مسحورکننده، تاریخی غنی و فرهنگی منحصربهفرد که ریشه در ایل طیبی دارد، هنوز برای بسیاری از گردشگران ناشناخته باقی مانده است. این گزارش به بررسی جامع جاذبههای گردشگری این منطقه، با تمرکز ویژه بر شهر قلعه رئیسی و آبشار کمردوغ (ملقب به "عروس آبشارهای ایران") میپردازد و با نگاهی تحلیلی، دلایل ریشهای مهجور ماندن این بهشت گمشده را در سایه ضعفهای مدیریتی و زیرساختی و سرنوشت طرحهای عمرانی آن، واکاوی میکند.
معرفی بخش چاروسا و شهر قلعه رئیسی
بخش چاروسا، از توابع شهرستان کهگیلویه، در 70 کیلومتری شهر دهدشت واقع شده است. این منطقه کوهستانی با جمعیتی بالغ بر 21 هزار نفر، دارای 344 روستا و آب و هوایی سردسیری است. جامعه چاروسا عمدتاً از ایل طَیبی، یکی از ایلات بزرگ قوم لر، و بهطور مشخص از شاخه طیبی سرحدی (سردسیری) تشکیل شده است.
پایه اصلی اقتصاد سنتی مردم این دیار بر کشاورزی و دامداری استوار است. اهمیت دامداری به حدی است که حدود 98 درصد از جمعیت طیبی سرحدی کوچرو هستند. در کنار آن، کشت محصولاتی مانند گندم، جو و برنج در اراضی حاصلخیز رواج دارد و باغداری نیز در روستاهایی چون الگن و المور رونق دارد. همچنین روستای "کل بازار" به داشتن پیاز مرغوب معروف است.
شهر قلعه رئیسی:این شهر که مرکز سیاسی و جغرافیایی بخش چاروسا محسوب میشود، در منطقهای کوهستانی در جنوب غربی استان قرار گرفته است. رودخانهای زیبا که در زبان محلی به "روی چاروسا" معروف است، از کنار این شهر عبور کرده و آب مورد نیاز شالیزارهای سرسبز آن را تأمین میکند. با این حال، شهر قلعه رئیسی از نظر امکانات شهری و زیرساختهای اداری با کمبودهای جدی مواجه است و فاقد بیمارستان مجهز و دانشگاه میباشد.
جاذبههای گردشگری: تلفیقی از طبیعت، تاریخ و فرهنگ
چاروسا سرزمینی است که در آن، طبیعت با سخاوت تمام، زیباییهای خود را به نمایش گذاشته، تاریخ یادگارهایی ارزشمند به جای نهاده و فرهنگ ایلیاتی، جاذبهای ناملموس و زنده را خلق کرده است.
آبشار کمردوغ: عروس آبشارهای ایران
نگین درخشان جاذبههای گردشگری چاروسا، بیتردید آبشار کمردوغ است که به دلیل زیبایی منحصر به فرد و جاری بودن آب در تمام فصول سال، لقب "عروس آبشارهای ایران" را به خود اختصاص داده است. این آبشار با ارتفاعی نزدیک به 100 متر و عرضی بیش از 60 متر، به عنوان هفتمین آبشار مرتفع کشور شناخته میشود.
- وجه تسمیه و ویژگیها: نام "کمردوغ" از ظاهر کفآلود و سفیدرنگ آب آن گرفته شده که هنگام ریزش از ارتفاع، به دوغ شباهت پیدا میکند. یکی از ویژگیهای جالب این آبشار، طعم نمکی آب آن است که در مناطق کوهستانی کهگیلویه و بویراحمد پدیدهای نادر محسوب میشود.
- موقعیت و دسترسی: این آبشار شگفتانگیز در فاصله 15 کیلومتری شرق شهر قلعه رئیسی و در کنار روستایی به همین نام واقع شده است. پس از رسیدن به روستا، برای تماشای آبشار نیاز به حدود 20 دقیقه پیادهروی در یک تنگه زیبا است.
- ثبت ملی: آبشار کمردوغ به عنوان نخستین میراث طبیعی استان کهگیلویه و بویراحمد در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
جاذبههای تاریخی و مذهبی
بقاع متبرکه: وجود بارگاههای مقدس امامزاده سید محمود (معروف به سید محمید) و امامزاده میرسالار، از نوادگان امام هشتم (ع)، جایگاه معنوی ویژهای به این منطقه بخشیده است. امامزاده سید محمود که در روستای "بیسیتون" (بیسیدون) و در فاصله 7 تا 10 کیلومتری قلعه رئیسی قرار دارد، هر ساله زائران و گردشگران بسیاری را به سوی خود جذب میکند.
قلعه تاریخی قلعه رئیسی: شناسنامه مغفول مانده چاروسااین قلعه که نام شهر از آن گرفته شده، یکی از بزرگترین قلعههای دوره قاجاریه در استان و نماد هویت و تاریخ پرفراز و نشیب این منطقه است.
- دوره ساخت و بنیانگذار: بنای فعلی قلعه متعلق به دوره قاجار است و در دوره پهلوی بخشهایی به آن اضافه شده است. این قلعه مقر حکومت خوانین ایل طیبی بوده که بر منطقه چاروسا حکمرانی میکردند. نام "قلعه رئیسی" نیز به دلیل حضور "رئیس و خان" شهرستان کهگیلویه در این قلعه بوده است.
- حاکمان و رویدادهای تاریخی: این قلعه مرکز حکمرانی خوانین طیبی سردسیری بوده است. درگیریهای داخلی ایل، مانند اختلاف بین برادران شهبازخان و محمدخان، منجر به تقسیم ایل به دو بخش سردسیری و گرمسیری شد و قلعه رئیسی در کنترل شاخه سردسیری باقی ماند. پس از آنها، افرادی چون مهرعلی خان، علیمرادخان و مصطفی خان (فرزند علیمرادخان) بر این قلعه و منطقه حکمرانی کردند. این قلعه شاهد درگیریهای خونین بین خوانین، مانند نزاع علیمرادخان و برادرش علیرضاخان در اوایل دوره پهلوی، بوده است.
- ویژگیهای معماری و اهمیت استراتژیک: قلعه با کاربری دوگانه مسکونی و نظامی، به صورت دو طبقه در اطراف یک حیاط مرکزی ساخته شده است. طبقه پایین به امور خدماتی، انبار غلات، اصطبل و اسکان خدمتگزاران اختصاص داشته و طبقه بالا محل سکونت حاکم، خانوادهاش و جایگاه دیدهبانان و محافظان بوده است. موقعیت استراتژیک قلعه در یک گلوگاه ارتباطی، بر اهمیت سیاسی و نظامی آن میافزود.
- وضعیت فعلی: این بنای باشکوه که در سال 1377 به ثبت ملی رسیده، به دلیل بیتوجهی، عدم مرمت و فرسایش ناشی از زلزله، در وضعیت اسفناکی به سر میبرد و بخشهایی از آن تخریب شده و به محلی برای نگهداری احشام تبدیل شده است.
فرهنگ و مردمشناسی: جاذبهای ناملموس
فرهنگ اصیل و دستنخورده ایل طیبی، خود یکی از بزرگترین جاذبههای گردشگری چاروسا است. مراسم عروسی با نوای ساز و دهل و رقصهای محلی (چوببازی و دستمالبازی) ، آیین سوگواری "چَمَر" ، آوازهای "یار یار" و نواهای "شَروه" ، و صنایع دستی مانند گلیم و جاجیم ، همگی بخشی از این میراث غنی هستند.
جاذبههای طبیعی و روستاهای کمتر شناخته شده: گنجینههای پنهان
علاوه بر جاذبههای اصلی، چاروسا میزبان گنجینههایی بکر و کمتر شناختهشده است که پتانسیل بالایی برای طبیعتگردی و گردشگری روستایی دارند.
تنگه و روستای الگن: بهشتی در دل زاگرسروستای الگن، نگینی سرسبز در میان جنگلهای بلوط زاگرس است که به دلیل طبیعت بکر و معماری پلکانی شهرت دارد.
- موقعیت و دسترسی: این روستا در فاصله حدود 65 کیلومتری دهدشت و 7 کیلومتری قلعه رئیسی قرار دارد. دسترسی به آن از طریق یک جاده فرعی در روستای "جاورده" امکانپذیر است که عمدتاً آسفالت بوده اما بخشهایی از آن خاکی و کوهستانی است.
- ویژگیها: الگن در پای "کوه سیاه" واقع شده و دارای معماری پلکانی با مصالح بومی سنگ و گل است. این روستا به باغهای انار و انگور و رب انار مرغوبش شهرت دارد. وجود "قلعه الگن" با معماری الهامگرفته از دوره ساسانی، "پل چوبی الگن" و کوچهباغهای رؤیایی از دیگر دیدنیهای آن است. بافت تاریخی روستا در سال 1399 به ثبت ملی رسیده است.
- پتانسیل و امکانات: الگن پتانسیل بالایی برای طبیعتگردی و بومگردی دارد و به عنوان پایلوت اقامتگاههای بومگردی استان تعریف شده است. "بنیاد الگن" نیز در زمینه حفاظت از جنگلهای بلوط و حیات وحش منطقه (مانند خرس قهوهای) فعالیت میکند. یک پارک محلی با آلاچیق در کنار چشمههای روستا برای رفاه گردشگران احداث شده است.
- چالشها: مسیر دسترسی نامناسب، کمبود امکانات اقامتی حرفهای و آنتندهی ضعیف تلفن همراه از موانع اصلی توسعه گردشگری در این روستا است.
روستای پلکانی شوتاور: ماسولهای در قلب کهگیلویهشوتاور، بزرگترین روستای بخش چاروسا، با ساختار پلکانی منحصربهفرد و قدمتی بیش از یک قرن، یکی از جاذبههای معماری منطقه است.
- موقعیت و دسترسی: این روستا در فاصله 7 کیلومتری شهر قلعه رئیسی واقع شده و از طریق جاده آسفالته به راحتی قابل دسترسی است.
- ویژگیها: معماری پلکانی خانهها بر دامنه کوه، منظرهای زیبا خلق کرده است. در قلب روستا، "قلعه شوتاور" متعلق به دوره قاجار قرار دارد که در سال 1382 به ثبت ملی رسیده است. اطراف روستا را جنگلهای انبوه بلوط فرا گرفته است.
- پتانسیل و چالشها: شوتاور پتانسیل بالایی برای گردشگری فرهنگی و معماری دارد. با این حال، این روستا از کمبود شدید امکانات رفاهی و گردشگری، عدم تکمیل پروژههای عمرانی و ضعف در خدمات اینترنت و آنتندهی رنج میبرد که مانع بزرگی بر سر راه توسعه آن است.
مناطق طبیعی اطراف رودخانه چاروسا (روی چاروسا)این رودخانه که با نام "رود فارتق" نیز شناخته میشود، شریان حیاتی بخش است که از کنار شهر قلعه رئیسی عبور میکند.
- ویژگیها: حاشیه رودخانه و کوههای اطراف آن مانند "کوه سیاه" و "کوه برفکول" پوشیده از جنگلهای بلوط، دشتها و گلهای وحشی است. این رودخانه منبع تأمین آب شرب چندین روستا و شالیزارهای منطقه است.
- پتانسیل و چالشها: این مناطق پتانسیل بالایی برای طبیعتگردی، کمپینگ و پیادهروی دارند. اما به دلیل نبود مسیرهای دسترسی مشخص، کمبود تابلوهای راهنما و فقدان امکانات رفاهی اولیه، این ظرفیتها بکر و دستنخورده باقی ماندهاند. گزارشهایی از آلودگیهای زیستمحیطی نیز تهدیدی برای این اکوسیستم ارزشمند محسوب میشود.
راهنمای دسترسی و بهترین زمان سفر
- بهترین زمان سفر: با توجه به آب و هوای سردسیری، بهترین زمان برای سفر به چاروسا فصلهای بهار و اوایل تابستان است که طبیعت در اوج سرسبزی و زیبایی قرار دارد.
- مسیر دهدشت به قلعه رئیسی (مسیر اصلی و پرخطر): این جاده 65 تا 75 کیلومتری به دلیل عرض کم، پیچهای تند و متعدد و آسفالت فرسوده، به "جاده مرگ" و "قتلگاه" شهرت یافته و یکی از حادثهخیزترین محورهای استان است.
- مسیر یاسوج به قلعه رئیسی (مسیر جدید و پیشنهادی): کوتاهترین مسیر از یاسوج از طریق جاده ملی پاتاوه-دهدشت حدود 165 کیلومتر است و تقریباً 2 ساعت و 17 دقیقه زمان میبرد. اتصال کامل این منطقه به این جاده ملی، راهکاری کلیدی برای خروج از بنبست است اما تکمیل آن با کندی مواجه است.
- مسیرهای داخلی: جاده دسترسی به آبشار کمردوغ (15 کیلومتر) و امامزاده سید محمود (7-15 کیلومتر) نیز کوهستانی، پرپیچوخم و در بخشهایی خاکی و بسیار نامناسب هستند.
تحلیل دلایل توسعهنیافتگی: وعدههای نافرجام و مدیریت ناکارآمد
با وجود این همه پتانسیل، بخش چاروسا در انزوای گردشگری و محرومیت توسعهای به سر میبرد. دلایل این مهجوریت، فراتر از ناشناخته بودن صرف، ریشه در چرخهای از ضعفهای مدیریتی و زیرساختی دارد.
1. ضعف شدید زیرساختها و پروژههای نیمهتمام
- جادههای مرگ و پروژههای راکد: وضعیت فاجعهبار جاده دهدشت-قلعه رئیسی بزرگترین مانع توسعه است. با وجود کلنگزنیهای مکرر، پروژه بهسازی کامل آن به دلیل کمبود نقدینگی و مشکلات پیمانکاری پیشرفت چشمگیری نداشته است. در سال 1394 حتی پیمانکار بخشی از محور به دلیل کندی کار خلع ید شد. وعده ملی شدن این پروژه نیز برای تسریع در اجرا، تاکنون محقق نشده است.
- ساماندهی نافرجام آبشار کمردوغ: با وجود تخصیص اعتبارات در سالهای مختلف برای ایجاد اردوگاه تفریحی، برج نوری و سکوهای نشیمن ، این طرح به طور کامل محقق نشده است. بدتر از آن، ساخت و سازهای غیرمجاز مانند یک طرح پرورش ماهی و منازل مسکونی در حریم آبشار، به بافت طبیعی آن آسیب جدی زده است. این موضوع انتقاد شدید مسئولان محلی را در پی داشته که از کوتاهی میراث فرهنگی در ساماندهی این مکان گلهمند بودهاند. اخیراً وعدههایی مبنی بر جمعآوری طرح پرورش ماهی و تبدیل برخی منازل به اقامتگاه بومگردی داده شده است.
- رهاشدگی میراث تاریخی: وضعیت اسفناک قلعه تاریخی قلعه رئیسی، نماد آشکار این بیتوجهی است. با وجود طرحهای مرمتی متعدد و تخصیص اعتبارات ناچیز (مانند 500 میلیون ریال در سال 1395)، این بنای ملی هیچگاه به طور کامل مرمت نشده و در خطر ریزش کامل قرار دارد. مسئولان محلی بارها نسبت به خطرناک بودن وضعیت قلعه برای ساکنان اطراف هشدار دادهاند.
- نبود اقامتگاههای بومگردی: علیرغم پتانسیل بالا و تعریف روستای الگن به عنوان پایلوت، به جز چند مورد خصوصی، طرحی جامع و حمایتی برای ایجاد اقامتگاههای بومگردی در چاروسا اجرا نشده است.
2. ضعف مدیریتی، کمبود اعتبارات و عدم هماهنگی
ریشه اصلی مشکلات چاروسا در ضعف مدیریت کلان و عدم تخصیص صحیح بودجهها نهفته است.
- پروژههای نیمهتمام و اعتبارات ناکافی: استان کهگیلویه و بویراحمد با تعداد بسیار زیادی پروژه نیمهتمام (بیش از 1700 پروژه در مقاطعی) روبروست. کمبود اعتبار، تخصیص ناتمام بودجه، تغییر اولویتها و واگذاری پروژهها به پیمانکاران کمتوان، دلایل اصلی توقف یا کندی پروژهها در چاروسا و کل استان است.
- فقدان مدیریت کارآمد: مسئولان محلی و نمایندگان مجلس بارها از "اولویتهای کاذب"، عدم کار تیمی، اتلاف منابع و رها شدن پروژههای میلیاردی بدون پاسخگویی انتقاد کردهاند.
3. پیامدهای اجتماعی: مهاجرت و رکود
کمبود امکانات اولیه زندگی مانند آب آشامیدنی سالم، گاز، مدرسه و به ویژه راههای ارتباطی مناسب، منجر به مهاجرت گسترده از 344 روستای این بخش به شهرها شده است. این امر نه تنها باعث خالی شدن روستاها و نابودی کشاورزی شده، بلکه مشکلات حاشیهنشینی را در شهرهای دیگر تشدید کرده است.
خلاصه
بخش چاروسا در استان کهگیلویه و بویراحمد، با مرکزیت شهر قلعه رئیسی، مجموعهای کمنظیر از جاذبههای طبیعی (آبشار کمردوغ)، تاریخی (قلعه قاجاری)، مذهبی (امامزاده سید محمود) و فرهنگی (فرهنگ ایل طیبی) است که پتانسیل فوقالعادهای برای تبدیل شدن به یک قطب گردشگری ملی دارد. علاوه بر این، این بخش گنجینههای کمتر شناختهشدهای مانند روستای پلکانی و تاریخی الگن، روستای شوتاور با معماری منحصربهفرد و مناطق بکر اطراف رودخانه چاروسا را در خود جای داده است.
با این حال، این "بهشت گمشده" قربانی یک چرخه معیوب از ضعف مدیریتی و ناکارآمدی زیرساختی شده است. دلایل اصلی گمنامی و محرومیت این منطقه عبارتند از:
- زیرساختهای جادهای فاجعهبار: محور دهدشت-قلعه رئیسی موسوم به "جاده مرگ" و مسیرهای دسترسی نامناسب به جاذبهها، بزرگترین مانع فیزیکی توسعه است.
- پروژههای عمرانی و گردشگری نافرجام: طرحهای کلیدی مانند بهسازی جادهها، ساماندهی محوطه آبشار کمردوغ و مرمت قلعه تاریخی قلعه رئیسی، علیرغم تخصیص بودجههای پراکنده، به دلیل کمبود اعتبار، سوءمدیریت و عدم نظارت، یا متوقف شده یا با کندی شدید پیش میروند. ساخت و سازهای غیرمجاز در حریم آبشار و تبدیل قلعه تاریخی به مخروبه، نمادهای آشکار این ناکارآمدی هستند.
- ضعف مدیریتی و عدم پاسخگویی: کمبود اعتبارات، تخصیص نامناسب بودجه، تعریف اولویتهای کاذب و عدم هماهنگی بین دستگاهها، ریشه اصلی به سرانجام نرسیدن وعدهها و تداوم محرومیت در منطقه است.
برای شکوفایی پتانسیلهای چاروسا، اقداماتی فراتر از تبلیغات صرف مورد نیاز است:
- اقدام فوری زیرساختی: تکمیل و ایمنسازی کامل محور دهدشت-قلعه رئیسی و اتصال سریع آن به جاده ملی پاتاوه-دهدشت. همچنین بهسازی و آسفالت مسیرهای منتهی به آبشار کمردوغ، امامزاده سید محمود و روستاهای هدف گردشگری مانند الگن.
- مدیریت یکپارچه و قاطع گردشگری: مرمت فوری و اضطراری قلعه تاریخی قلعه رئیسی و تبدیل آن به یک مرکز فرهنگی-گردشگری. ساماندهی کامل محوطه آبشار کمردوغ با حذف ساختوسازهای غیرمجاز و ایجاد امکانات استاندارد.
- توسعه مبتنی بر جامعه محلی: حمایت از ایجاد اقامتگاههای بومگردی با ارائه تسهیلات هدفمند به ساکنان محلی، به ویژه در روستاهای نزدیک به جاذبهها مانند الگن و شوتاور.
چاروسا این ظرفیت را دارد که به موتوری برای توسعه اقتصادی و ایجاد اشتغال در این منطقه محروم تبدیل شود، اما این مهم تنها با شکستن چرخه وعدههای نافرجام و با یک عزم جدی برای تکمیل پروژههای زیرساختی و مدیریتی کارآمد محقق خواهد شد.